Utwór pt.: Stworzenie Adama, dzieło Michała Anioła

Utwór. Czy wszystko co człowiek stworzy jest chronione ustawą?

definicje prawo autorskie

Z pewnością osoby, które choć trochę znają temat odpowiedzą, że nie. Należy w tym miejscu przyznać im oczywistą rację. Jednak w zderzeniu z rzeczywistością okazuje się, że nie wszystko da się zaszufladkować jako coś, co jest utworem w stu procentach lub coś co nim w równej mierze nie jest. Zatem po kolei – poniższe wywody z pewnością pomogą z przekonaniem przynajmniej graniczącym z pewnością określić czy to, co jest dziełem naszych rąk korzysta z ochrony ustawowej. 

Przedmiot prawa autorskiego został określony w art. 1 PrAut  jako „każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia”[1]. Dodatkowo art. 2 PrAut wymienia przykładowy katalog  utworów. Syntetyczna definicja, stworzona za przykładem tej wykorzystanej w ustawie  z 1926 roku, stwarza warunki do objęcia pojęciem „utworu” szerokiej gamy przedmiotów i dostosowana jest do nieustająco rozwijającej się nauki i techniki. Niemniej jednak „duża różnorodność obiektów prawa autorskiego, trudna mierzalność istotnych w tym kontekście i koniecznych cech, wreszcie mała precyzyjność terminów i kryteriów przewidzianych przez ustawę” stwarza nie lada problem nawet dla fachowców w precyzyjnym określeniu co jest utworem, a co nie [2].

Syntetyczna definicja pozwala nam na określenie cech utworu. Pierwszą z nich jest konieczność działalności ludzkiej, utwór powinien być „rezultatem pracy człowieka”[3]. Po wtóre, niezbędną przesłanką jest jego „ustalenie w jakiejkolwiek postaci”[4], co oznacza wymóg uzewnętrznienia – chociażby w postaci zakomunikowania innym osobom[5]. Ostatnią cechą jest „twórczość o indywidualnym charakterze”[6]. Przesłanki te stanowią najważniejszy element w dyskusji na temat przedmiotu prawa autorskiego, ponieważ: „dzieło podlega ochronie z tytułu prawa autorskiego tylko w takim zakresie, w jakim spełnia ono tę przesłankę”[7].

„Twórczość” jako cecha utworu ma charakter subiektywny i w utworze występuje wówczas, jeżeli z punktu widzenia twórcy stworzono nowe dzieło[8]. W polskiej ustawie autorskiej mamy do czynienia z „liberalną koncepcją poziomu twórczości”, co oznacza, że przesłankę tę spełniają dzieła mające chociażby w minimalnym stopniu charakter kreacyjny[9].

Indywidualność dzieła utożsamiana jest natomiast z „oryginalnością”[10]. Cecha ta stała się na tyle problematyczną do określenia przesłanką, że powstawać zaczęły różne teorie pomagające ustalić, czy dany utwór nosi owo znamię. Funkcję tą miała pełnić m.in. „teoria statycznej jednorazowości”[11]. Zgodnie z jej założeniami dzieło ma charakter indywidualny, gdy przed nim nie powstał utwór w zbliżonej postaci, jak również jest wysoce nieprawdopodobnym, iż podobne dzieło powstanie w przyszłości[12]. Ponieważ pierwotny sens powyższej teorii w polskim orzecznictwie został wypaczony, czego skutkiem było oderwanie oceny istnienia przesłanki indywidualności od procesu twórczego (liczył się efekt finalny, co powodowało niemożność stwierdzenia osobistej więzi autora z dziełem), wskazuje się na inne „mierniki” indywidualnego charakteru utworu. W tym celu odwołać się należy do zobiektywizowanych cech utworu, konfrontowanych z właściwościami innych utworów tego samego gatunku. W związku z powyższym charakteru indywidualnego nie będą miały dzieła rutynowe, banalne, realizujące określony schemat. Przykładowo, do kategorii utworów nie możemy zaliczyć zdjęcia paszportowego wykonanego zgodnie z wytycznymi, których źródłem są przepisy prawa[13].

Utwory dzielimy na samoistne oraz niesamoistne. Do pierwszej kategorii zaliczyć można dzieła podstawowe, które nie zawierają w sobie elementów innego utworu. Są to również dzieła inspirowane, ponieważ twórcze elementy z utworu będącego inspiracją zostają przetworzone w sposób, który pozwala zaobserwować własne, niezależne elementy. Do utworów niesamoistnych należą dzieła zależne (tłumaczenie, adaptacja, stworzenie komiksu do powieści, filmu) oraz dzieła z zapożyczeniami (cytaty)[14].

Zgodnie z art. 1 ust 21 ochroną autorską nie są objęte: odkrycia, idee, procedury, metody i zasady działania oraz koncepcje matematyczne – należą one do domeny publicznej. Jest to w pełni umotywowane, ponieważ objęcie ochroną powyższych pojęć prowadziłoby do nieuzasadnionego ograniczenia wolności twórczej autorów oraz swobody ich działania. „Uwolnienie” idei oraz abstrakcyjnych pomysłów uzasadnia się interesem publicznym[15]. Wyłączenie to ma charakter generalny i abstrakcyjny.

W myśl przepisu art. 4 PrAut przedmiotem prawa autorskiego nie są: akty normatywne lub ich urzędowe projekty, urzędowe dokumenty, materiały, znaki i symbole, opublikowane opisy patentowe lub ochronne, proste informacje prasowe. Wyłączenia te nie podlegają wykładni rozszerzającej i mają charakter wyjątkowy[16]. Ponadto „są podyktowane potrzebami społecznymi i państwowymi mającymi doniosłość większą niż jednostkowy charakter twórcy”[17].

Przypisy:

[1] Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych, (Dz. U. 2006.90.631 j.t.).

[2] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie i prawa pokrewne, Warszawa 2014 r., s. 22.

[3] Ibidem.

[4] Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. op. cit.

[5] J. Barta, R. Markiewicz, op.cit., s. 22.

[6] Ibidem.

[7] J. Barta, R. Markiewicz, op. cit. s. 24.

[8] D. Flisak, Przedmiot prawa autorskiego, (w:) D. Flisak (red), Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, Warszawa 2015 r., s. 8.

[9] R.M. Sarbiński, Utwór fotograficzny i jego twórca w prawie autorskim, Kraków 2004 r., s. 78.

[10] W literaturze zgłasza się wątpliwości co do zasadności używania słowa „oryginalność”, a nawet wyodrębniania tej przesłanki (zob. R.M. Sarbiński, Utwór fotograficzny i jego twórca w prawie autorskim, Kraków 2004 r., s. 65 i nast., oraz K. Wojciechowski, Widowisko sportowe w telewizji. Widowisko sportowe i audiowizualna relacja z niego jako dobra chronione w świetle polskiego prawa prywatnego, Warszawa 2005 r., s. 50 i nast.).

[11] D. Flisak, Przedmiot prawa autorskiego, op. cit., s. 26.

[12] zob. wyrok SN z dnia 27 lutego 2009 r., V CSK 337/08, LEX nr 488738.

[13] D. Flisak, Przedmiot prawa autorskiego, op. cit., s. 28.

[14] J. Barta, R. Markiewicz, op. cit., s. 23-24.

[15] Ibidem, s. 25

[16] W. Machała, Utwór – przedmiot prawa autorskiego, Warszawa 2013 r., s. 203.

[17] E. Ferenc-Szydełko (red.), Ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Komentarz, Warszawa 2011, s 69, (za:) W. Machała, Utwór – przedmiot prawa autorskiego, Warszawa 2013 r., s. 203.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *