P. Picasso, Siedząca kąpiąca się, Sen, Płacząca kobieta

Naruszenia praw autorskich osobistych w praktyce. Przykłady z życia wzięte.

naruszenia praw autorskich prawo autorskie

Co ma Picasso do naruszenia praw autorskich? Grafika dla niektórych może być myląca. Jednak nie dokonałam jej wyboru przypadkowo. Dzieła Pabla Picassa są znane na całym świecie. Podobnie znana jest jego słabość do płci pięknej. Wiele z jego obrazów zapewne by nie powstała, gdyby nie jego osobiste muzy… Zaangażowanie uczuciowe, którego doświadczył sprawia, że jego dzieła nabierają bardzo intymnego wymiaru. Moglibyśmy powiedzieć, że w tym przypadku więź osobista twórcy z utworem jest pokazana jak na dłoni. A w kontekście naruszenia praw autorskich osobistych ta więź ma kluczowe znaczenie.

Przechodząc do rzeczy, zasadniczo podstawowe znaczenie dla ochrony praw autorskich ma odpowiedzialność cywilna. To na jej podstawie z tytułu naruszenia praw twórcy ma on możliwość uzyskania rekompensaty wyrządzonej mu szkody[1]. Ponieważ ustawa autorska przewiduje dualizm praw przysługujących twórcy, stąd też odpowiedzialność cywilna kształtować się będzie inaczej w przypadku naruszenia praw autorskich osobistych, inaczej w przypadku naruszenia praw majątkowych. Dzisiaj przytoczę kilka przykładów z życia wziętych o tym jakie działania mogą naruszać interesy twórcy, a jakich zachowań za takie uznać nie możemy.

Doktryna prawnicza jak i orzecznictwo podziela pogląd, że „autorskie dobra osobiste są tylko szczególnymi dobrami osobistymi powszechnego prawa cywilnego, nie zaś odrębną kategorią pojęciową. Analogicznie autorskie prawa osobiste są jedynie szczególnymi prawami osobistymi powszechnego prawa cywilnego”[2]. Stąd też przyjmuje się, że polski porządek prawny ustanawia podwójny model ochrony praw autorskich: na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz kodeksu cywilnego.

Osobiste prawa autora nie są ograniczone w czasie i są trwale związane z twórcą. Najważniejsze uprawnienia twórcy w tym zakresie są wymienione w art 16 PrAut. Zgodnie z nim „każdy twórca ma prawo do autorstwa, czyli do uznania przez każdego jego relacji z utworem, wynikającej z faktu jego stworzenia. Z prawem tym powiązane jest kolejne autorskie prawo osobiste – prawo oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo udostępniania go anonimowo. Do autorskich praw osobistych zalicza się też prawo do nadzoru nad sposobem korzystania z utworu. W największym skrócie, sprowadza się ono do tego, że autor powinien mieć możliwość weryfikacji, czy utwór jest udostępniany w zaakceptowanej przez niego postaci. […] Autorskie prawa osobiste chronią więź twórcy z utworem. Można powiedzieć, że chronią wkład twórczy na dziele konkretnego człowieka i jego psychiczny i emocjonalny związek z własnym utworem.”[3]

Inne osobiste uprawnienia twórcy są wymienione w pozostałych postanowieniach ustawy. Art. 32 PrAut przewiduje prawo pierwokupu dzieła plastycznego przez twórcę, wobec podjęcia decyzji o zniszczeniu dzieła przez jego właściciela, a jeżeli sprzedaż nie jest możliwa – twórca ma prawo sporządzić kopię, bądź stosowną dokumentację. Z kolei art. 56 PrAut przewiduje możliwość odstąpienia od umowy autorskiej jeżeli przemawiają za tym istotne interesy twórcze. Znaczącą rolę w określaniu nowych praw autorskich o charakterze osobistym będzie odgrywało orzecznictwo[4].

Pewien problem rodzi pytanie, czy aby naruszyć autorskie prawa osobiste wystarczy formalne wkroczenie w zakres jego uprawnień, czy też niezbędne jest, aby działanie zakłóciło więź twórcy z utworem.  Zdaniem J. Barty i R. Markiewicza na podstawie uregulowań zawartych w Konwencji Berneńskiej oraz wykładni językowej art. 16 PrAut należy się przychylić do stwierdzenia wyrażonego w orzecznictwie zgodnie z którym: „Nie każda zmiana dowolnego elementu treści lub formy utworu narusza prawo do jego integralności (art. 16 pkt 3 Prawa autorskiego), lecz tylko taka jego zmiana, która „zrywa” lub „osłabia” więź twórcy z utworem, usuwa lub narusza więź między utworem a cechami indywidualizującymi jego twórcę. Tak oznaczonych cech naruszenia prawa do integralności utworu nie spełniają drobne zmiany elementów jego treści lub formy, które nie uchylają atrybucji utworu”[5]. Zdaniem autorów zasadę tą należy rozciągnąć na pozostałe autorskie prawa osobiste przysługujące twórcy[6]. Natomiast „więź twórcy z utworem” rozumieć należy jako ogólne autorskie dobro osobiste, które istnieje ze względu na każdy utwór i oznacza całość niemajątkowych wartości dla twórcy, które stwierdzane są według zobiektywizowanych kryteriów. Ocena czy doszło do naruszenia tej więzi będzie niejednolita, ponieważ w zależności od charakteru utworu może być ona mniej lub bardziej ścisła, tym samym różne natężenie może mieć ochrona należna twórcy[7].

Według takiego podejścia stwierdzić można, że więź twórcy z utworem spełnia dwie podstawowe funkcje: uzupełniającą i korygującą. Pierwsza z nich wyraża się przez możliwość uznania danego działania za naruszające osobiste prawo autorskie pomimo, że nie można wskazać konkretnego dobra z art. 16 PrAut ani innych przepisów tejże ustawy. Funkcja korygująca sprowadzać się będzie do sytuacji w której formalnie konkretne dobro osobiste twórcy zostało naruszone, jednak działanie nie zakłóca więzi twórcy z utworem – wówczas szczególne autorskie dobro osobiste nie zostanie naruszone[8].

Podstawowym prawem osobistym twórcy jest prawo do autorstwa. Do wyłącznej kompetencji twórcy należy decydowanie o tym czy i w jaki sposób ma zostać oznaczone dzieło jego autorstwa, może on również domagać się anonimowego rozpowszechniania swojego dzieła. Zatem naruszeniem tego prawa będzie zarówno przywłaszczenie sobie autorstwa jak i jego ujawnienie na egzemplarzu dzieła w przypadku zastrzeżenia anonimatu[9]. Szczególne znaczenie w zakresie prawa do autorstwa będzie miało zjawisko plagiatu, o którym mowa w jednym z poprzednich wpisów. Jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny w Krakowie w wyroku z dnia 29 października 1997 r., w odniesieniu do prawa twórcy do autorstwa dzieła, oznaczenia go pseudonimem lub udostępnienia go anonimowo „należy domniemywać jego pozytywne wykonanie, tj decyzję twórcy o rozpowszechnieniu utworu ze wskazaniem jego nazwiska lub pseudonimu; natomiast negatywne wykonanie tego prawa tj. decyzja twórcy o zatajeniu jego autorstwa musi wynikać z wyraźnego oświadczenia woli twórcy”[10]

Prawo twórcy do integralności utworu wyraża się w zakazie wprowadzania w nim zmian bez uprzedniej zgody twórcy. Zakaz ten nie ma charakteru bezwzględnego, na co wskazuje art. 49 ust 2 PrAut. Zakazuje on następcy prawnemu dokonywania zmian w utworze, chyba że są one spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie miałby słusznej podstawy się in sprzeciwić. Ratio legis przytoczonego artykułu przemawia za zastosowaniem względem niego wykładni rozszerzającej, zgodnie z którą przepis ten odnosić się będzie nie tylko do osób, na które autor przeniósł majątkowe prawa autorskie, ale do wszystkich kontrahentów (również licencjobiorców czy właścicieli utworów architektonicznych). Omawiany artykuł stosować należy jedynie po uprzednim stwierdzeniu, że ingerencja w integralność utworu naruszyła jego więź z twórcą.

Nie każde działanie wpływające na kształt utworu będzie traktowane jako naruszenie prawa do jego nienaruszalności. Jak wskazał Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 16 września 1986 r.: „Błędy interpunkcyjne, które nie mogą mieć wpływu na treść merytoryczną utworu i nie wpływają na odbiór artykułu przez czytelnika, choćby nawet budziły negatywne odczucia u autora, nie mogą być uważane za wywołujące ujmę dla autorskich praw osobistych”[11]. Podobnie naruszeniem prawa autorskiego osobistego nie będzie miksowanie utworów, jeżeli odbywało się ono w miejscu do niego przeznaczonym, którego właściciel miał ważną umowę licencyjną na publiczne wykonywanie utworów. Jednakże do naruszenia takiego dojdzie już w przypadku braku licencji lub publikacji zmienionych przez disc-jockeya utworów[12].

Sąd Najwyższy w jednym ze swoich orzeczeń podniósł, że z ochrony prawnoautorskiej korzystać będzie również projekt jachtu, a cecha twórczości przejawiać się będzie w tym przypadku w kształcie kadłuba. Stąd też zmiany technologiczne nie będą stanowiły naruszenia prawa do integralności utworu, o ile nie będą ingerowały w zewnętrzny wygląd, będący przedmiotem praw autorskich[13]

W odniesieniu do utworów plastycznych naruszeniem prawa do integralności utworu będzie wykonanie kopii medalu „które ze względów technicznych mają nieostre kontury i zasadniczo różnią się od oryginalnego projektu”[14]. Działaniem godzącym w prawo twórcy w tym zakresie będzie również wprowadzenie do opracowania kolorystycznego stanowiącego całość zmian lub dodatków, które „zniekształcają formę bądź pomniejszają wartość całego opracowania”. Jednakże do naruszenia by nie doszło, gdyby „album wydany przez wydawcę stanowił całkowicie nowe opracowanie, zawierające całkiem nową koncepcję plastyczną, albo gdyby w albumie składającym się z wielu plansz przeważająca ich część była o tyle odmienna, że zmieniałaby charakter i założenia całej poprzedniej koncepcji”[15].

Podkreślenia wymaga, że: „prawo do nienaruszalności wykonania jak i inne prawa osobiste artysty wykonawcy, chroni więź artysty z wykonaniem. Tak rozumiana funkcja prawa do integralności wykonania rozstrzyga o tym, że oceny naruszenia tego prawa są zależne od ustalenia ingerencji w więź artysty z wykonaniem. Zatem jedynie usunięcie lub naruszenie więzi między wykonaniem a cechami indywidualizującymi artystę wykonawcę w tym konkretnym wykonaniu można kwalifikować jako nieuprawnione wkroczenie w prawo do nienaruszalności wykonania”[16]

Prawo do rzetelnego wykorzystania utworu rozumieć należy jako „zakaz wykorzystania dzieła w sposób wprowadzający w błąd co do charakteru i podstawowych przyjętych w nim kryteriów wartości”[17]. W praktyce samo naruszenie może mieć miejsce bez dokonywania ingerencji w utwór. Wiąże się w szczególności ze sposobem szeroko rozumianej właściwej prezentacji utworu publiczności. Tak też naruszeniem prawa twórcy do rzetelnego wykorzystania utworu będzie w szczególności tendencyjny wybór cytatów, który wywołuje błędne wyobrażenie o utworze.

Do wyłącznych kompetencji autora należy podjęcie decyzji o tym, kiedy dzieło jest ukończone i w jakim czasie ma dojść do jego publicznej prezentacji. Zarówno doktryna jak o orzecznictwo zgodne są co do tego, że „do praw osobistych autorskich należy prawo autora wyrażające się w swobodnym decydowaniu o tym, czy jego dzieło ma być wydane, czy też nie ma być wydane; uprawnienie to rozciąga się także na dalsze wydania dzieła”[18]. Przykładowo, Sąd Najwyższy w jednym ze swoich orzeczeń stwierdził, że wydrukowanie przez nakładcę szkicu powieści nie przeznaczonego przez autora do druku stanowi naruszenie prawa autorskiego[19].

Prawo dostępu do dzieła (art. 52 ust. 3 PrAut) ma znaczenie przede wszystkim w przypadku utworów plastycznych, fotograficznych i architektonicznych. W przypadku innych rodzajów dzieł prawo to może prowadzić do sporów. Jak słusznie zauważył Sąd Apelacyjny w Krakowie w orzeczeniu z dnia 27 czerwca 1988 r., odmowa właściciela mieszkania udostępnienia dzieła w postaci projektu wnętrza osobom trzecim nie narusza praw twórcy tego projektu, ponieważ zmuszaniu do tego sprzeciwia się prawo osobiste użytkownika do niezakłóconego miru domowego[20]. Omawiany artykuł nie nakłada na posiadacza obowiązku dbałości o oryginał dzieła i zabezpieczania go przed zniszczeniem. W konsekwencji nie jest naruszeniem tego prawa zaniedbanie czy nawet zniszczenie oryginału dzieła chronionego prawem autorskim. Należy jednak w takiej sytuacji uwzględnić prawo autora do pierwokupu dzieła plastycznego, w przypadku podjęcia przez właściciela decyzji o jego zniszczeniu z art. 32 PrAut[21].

Do praw osobistych twórcy należy również możliwość odstąpienia od umowy autorskiej ze względu na istotne interesy twórcze. Do tej kategorii zaliczymy sytuację, w której utwór przestał odpowiadać przekonaniom autora lub stał się nieaktualny. Generalizując można uznać, że istotne interesy twórcze zostaną naruszone wówczas, gdy zgodne  z umową korzystanie z utworu może negatywnie wpłynąć na dobrą sławę autora – co tyczy się reputacji związanej z twórczością – bądź na więź autora łączącą go z jego twórczością (w sytuacji gdy korzystanie z utworu co najmniej zagrażałoby naruszeniem wewnętrznego przekonania autora o własnej twórczości). „Istotność” tych interesów wskazuje na to, że aby skorzystać z dyspozycji art. 56 ust 1 PrAut muszą być one odpowiednio doniosłe. Prawo to znajdzie zastosowanie w stosunku do wszystkich rodzajów utworów poza wyjątkami z ust. 4 tegoż artykułu[22].

Wymieniony katalog praw autorskich osobistych nie jest zamknięty, tak samo naruszenia tych praw mogą przybrać inne formy.

Dla zaciekawionych historiami miłosnymi Picassa polecam serdecznie artykuł

Siedem muz głównych. O kobietach w życiu i sztuce Picassa”  🙂

Przypisy:

[1] J. Raglewski, Odpowiedzialność karna. Wprowadzenie, [w:] Prawo autorskie i prawo pokrewne. Komentarz, D. Flisak (red.), Warszawa 2015, s. 1395.
[2] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 października 1991 r., sygn. akt I ACr 436/91, LEX nr 62606.
[3] Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 5 stycznia 2017 r. I ACa 830/16, LEX nr 2288137
[4] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie, Warszawa 2016, s. 124.
[5] Orzeczenie SA w Krakowie z dnia 29 października 1997 r., I Aca 477/97, LEX nr 533708.
[6] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie, op. cit.
[7] Wyrok SA w Warszawie z dnia 25 czerwca 2012., I ACa 1083/11, LEX nr 1238157.
[8] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie, op.cit., s. 128.
[9] Ibidem s. 133-134.
[10] Wyrok SA w Krakowie z dnia 29 października 1997 r., I ACa 477/97, LEX nr 533708.
[11] Wyrok SN z dnia 16 września 1986 r., II CR 241/86, LEX nr 3313.
[12] Orzeczenie SN z dnia 5 marca 2002 r., sygn. akt IIKKN 341/99, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie. Orzecznictwo i wyjaśnienia. T. 3, Warszawa 2003, s. 93.
[13] Orzeczenie SN z dnia 20 czerwca 1988 r., II CR 178/88, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie. Orzecznictwo i wyjaśnienia. T. 3, Warszawa 2003, s. 91.
[14] Wyrok SN z dnia 25 kwietnia 1989 r., sygn. akt I CR 141/89, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie. Orzecznictwo i wyjaśnienia. T. 3, Warszawa 2003, s. 91.
[15] Wyrok SN z dnia 25 sierpnia 1972 r., sygn. akt II CR 261/72, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie. Orzecznictwo i wyjaśnienia. T. 3, Warszawa 2003, s. 90.
[16] Wyrok SA w Warszawie z 25 sierpnia 2004 r., sygn. akt VI ACa 27/04, LEX nr 150934.
[17] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie, op. cit., s. 144.
[18] Orzeczenie SN z dnia 6 maja 1976., I CR 129/76, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie. Orzecznictwo i wyjaśnienia. T. 3, Warszawa 2003, s. 89
[19] Orzeczenie SN z dnia 13 grudnia 1935 r., III C 549/34, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie. Orzecznictwo i wyjaśnienia. T. 3, Warszawa 2003, s. 89.
[20] Orzeczenie SA w Krakowie z dnia 27 czerwca 1988 r. sygn. akt I CR 159/88, [w:] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie. Orzecznictwo i wyjaśnienia. T. 3, Warszawa 2003, s. 95.
[21] J. Barta, R. Markiewicz, Prawo autorskie, op. cit., s. 149.
[22] T. Targosz, komentarz do art. 56 ustawy i prawie autorskim i prawach pokrewnych, [w:] Prawo autorskie i prawa pokrewne. Komentarz, D. Flisak (red.), Warszawa 2015r., s. 841-845.
[23] Wyrok SA w Warszawie z dnia 30 października 1991 r., sygn. akt I ACr 436/91, LEX nr 62606.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *